ABD Başkanı Obama’nın Türkiye ziyareti

AB Şart mı?

Kimi küresel ısınmaya verse de Karadeniz Bölgesi’nde var olan aşırı nem yüzünden zaten insan çalışmadan da terler. Denize girseniz de faydası olmaz, denizden çıktığınız anda giysileriniz

Yayla yollarıM. Kemal AYÇİÇEK – 28 Temmuz 2008

www.karadenizolay.com (Özel)- Kimi küresel ısınmaya verse de Karadeniz Bölgesi’nde var olan aşırı nem yüzünden zaten insan çalışmadan da terler. Denize girseniz de faydası olmaz, denizden çıktığınız anda giysileriniz yapış yapış olur ve bunalırsınız.Nefes almakta zorlanırsınız yaz mevsiminde. Bunun için bir çok kemençe türküsünde “benim ilacım yayla” diye feveranlar bile vardır. Hal böyle olunca da hafta sonu gelince aracına binen tutar yayla yolunu. Ama bu sadece gezmeyi bilenler için böyledir. Kimileri de hava ne kadar rutubetli olursa olsun, yaylalara gitmeyi ya akıl edemez veya buna fırsatı olmaz veya imkanı da denebilir.

Normalde araçların olmadığı dönemlerde 2 veya 3 gün yürüyüşle gidilebilen yollar, şimdiler de hem yolların bakım ve onarımının daha sık yapılıyor olması, son model araçlarla bile yaylalara günübirlik çıkıp inme fırsatını veriyor. Bu nedenle olacak sadece yaylalarda kalanların değil sahillerden de yayla şenliklerine akın ediliyor.Araklı’da Balahor yaylası şenliğini Araklılı “çebiler şenliği”ne dönüştürseler de aracını alan çıkmış bu şenliklere. Araklı ile Balahor yaylası arasındaki zaman zaman çiselerle ıslanmış yolda, kimi zaman da toz bulutları oluşturarak hınca hınç dolmuş araçlarla Karadeniz insanı yayla şenliklerine taşınıyor.

Kimilerine göre kamyonların üzerinde veya kamyonetlerin üzerinde seyahat edilmesi sakıncalı ve tehlikeli bulunsa da bu görüntüler yayla yollarında pek de yadırganmaz. Çünkü, geçmişte de zaten bu kültür, araçların yeni yeni yollara girdiği dönemlerde de kamyonlar köç taşırken aynen bugünkü gibi her yanından salkım saçak insanlar sarkarak yaylalara ulaşım sağlardı. Hem günümüz de yaylalara öylesine talep oluyor ki, insanlar binecek araç sıkıntısı bile yaşayabiliyor. Bu nedenle de kamyon kasalarından sarkan insanlar, genellikle kendine son derece güvenen gençlerden oluşuyor.Araçların içinde olanlar belki şarkı veya türküyü sadece otolardaki cihazlardan dinleyerek yolculuklarının tadını çıkarırken araçların üzerindekiler, şarkı veya türküleri kendileri çağırır üstelik çevrenin rahatsızlığı gibi bir tepkiyle de karşılaşmadan belki sevdalarını dillendirir, coşkularını dağlarda yaşar, bundan mutluluk elde ederler. Belki de bir sevdiği var ve sevdiğine olan aşkını bu yayla yolarlında ilk kez dünyaya haykırır gençler. “yayla yolları taşli , geliyor güzel başli, ne oldi sana yavrim, dayman gözlerun yaşlı” vs. gibi.Düşünsenize kentlerde yaşayan ama içinden geldiği gibi bağırıp yüksek sesle şarkı söylemek isteyen insanların böyle bir özgürlüğü var mı? Bunu yaparsanız çevre tepkisi anında sizi bastırır, içinize ittirir ve de susarsınız. Deşarj olmak isteseniz de buna imkan bulamazsınız ama ya yayla yolları.. İşte yayla yolları tamda bu boşalımın veya ses tellerini açmanın veya belki horonlara yolda hazırlığın bir ön antremanı sayılır.

Yayla yolları bu anlamda özgürce sizi kucaklar ve sesinizin güzelliğine bakılmaksızın da söylediğiniz şarkı da türkü de yollar boyunca yerini bulur. Yanınızda varsa birileri, zaten sizinle ya birlikte şarkıya eşlik eder veya siz bitirince o başlar söyleme, bu bir ahenk içinde yolculuğunuzun sonuna varıncaya kadar sürer tabi sesiniz kısılmazsa.

Aracı kulanan her kim olursa olsun zaten yayla yollarında yavaşca yol alır ve üzerinde taşıdığı insanların sorumluluğunun bilincindedir. Ama tüm bunlara rağmez zaman zaman olumsuzluklar olmaz değil elbette kazalar olabilir ve bunlarda da aracın üzerinde ya da içinde olunmasının tehlike boyutu olarak birbirinden pek farkı olmaz hatta böyle yollarda araçlar zaten ağır seyrettiği için aracın üzerinde bulunanlar her hangi bir tehlike anında da kendilerini rahatlıkla kurtarabilirler. Bunları yazarken bir özendirme değil ama bu tarz görüntüleri yadırgayanların olaya farklı şekilde bakabilmesini sağlamak için anlatıyorum. Bunları biz yaşadık, yaşıyoruz. Ama bu tarz yolculuklar, aşırı süratlerin yapıldığı devlet karayollarında elbette mazur görülemez. Ama Yayla yollarımız bu tarz seyahatlere yer yer izin verir.Fotoğrafları, yapım çalışmaları yıllardır devam eden ve ne hikmetse bir türlü de bitirilemeyen Araklı-Bayburt yolunda salmankas dağının iniş ve çıkışında, Hacıveli ve Balahor yaylası ve Esertaş’ta çektim. Yayla yollarının nasıl şenlendiğini sanırım fotoğraflar zaten anlatıyor onun için de bir şeyler söylemeye gerek kalmıyor. İsterseniz siz de bu insanlar gibi yayla yollarında toz bulutları arasında yolculuk yapabilir ve yaşadığınızın farkına varabilirsiniz..

Bölgemiz yaz- kış demeden de gezilmeye ve görülmeye değermiş, bunu yeniden anladım.

M. Kemal AYÇİÇEK

Karadeniz Bölgesi’nde Ayder’den sonra ikinci kaplıca İkizdere’de şenleniyor!

Rize’nin İkizdere ilçesine bağlı ilıcaköy (Vane) de 264 metreden çıkarılan ve 70 santigrat derece sıcaklığa sahip kaplıca suyu, günde 5 bin kişiye kaplıca keyfi yaşatacak. Daha şimdiden tanınmaya başlayan ve kar yağışı altında bile büyük ilgi gören Ilıca kaplıcası, üzeri açık iki havuzda görenleri mest ediyor. İsteyenlerde çamur banyosu yapabiliyor.

Rize Özel idaresi tarafından 2004 yılında 30 yıllığına özel sektöre verilen ve 250 yatak kapasiteli Sağlık ve Turizm Tesisleri inşaatı sürerken, kaplıcanın hemen yanı başındaki Tron vadisi ve cimil deresi de kaplıca severler için alternatif oluşturuyor. Vatandaşlar, sadece kaplıca değil aynı zamanda da derenin keyfini sürebiliyorlar.

Rize’de Ayder’den sonra şimdi de İkizdere’nin Ilıcaköy’deki kaplıcası , sağlık turizmi için görücüye çıkıyor. Yemyeşil çam ağaçlarıyla çevrili yöredeki kaplıca suyu 70 derece sıcak suyu ile, kaplıca severlerin akınına uğruyor.

Rize’nin İyidere köprüsünden İkizdere’ye çıkıyorsunuz. İkizdere’nin Ovit dağı çıkışından hemen sola dönünce Cimil deresi boyunu takip edip 4 kilometre ileride yemyeşil doğasıyla karşılaştığınız Ilıcaköy (Vane) kaplıcasının buharı sizi karşılıyor. Henüz üzeri açık olan iki havuzda da yemyeşil suyun sıcaklığına dalıveriyorsunuz. Devre-mülk sayılabilecek tesislerin yanında 250 yatak kapasiteli bir dev inşaatta görülüyor. Belli ki Özel sektör, işi sıkı tutarak çalışıyor.

Bir yanan kar yağarken öbür tarafta kaplıca sularına girerek ısınırken, havuz sularını da dilediğinizce sıcaklık ayarını kendi dayanabilirliğinize göre de uygulayabiliyorsunuz. Hemen havuzların yanıbaşındaki küçük çamur banyolarında da dilerseniz güzellik maskesine bürünürken, vücudunuzun dinlendiğini oracıkta hissedebiliyorsunuz. Üzeri kapalı olmadığından bunalmıyorsunuz ama yinede suda on dakikadan fazlaca kalamıyorsunuz.

Yol çalışmalarının da hızla sürdüğü, istinat duvarlarının yapıldığı Ilıcaköy yolu şimdilik bir köy yolu niteliğinde ancak kısa zamanda asfalt çalışmalarına başlanabileceği, yol alt yapı inşaatının tamamlanmak üzere olduğunu öğreniyoruz. Şimdilik kaplıcanın müdavimleri, inşaatlarda çalışan işçiler gözükse de sadece kulaktan kulağa duyumlarla Kaplıcaya gelenlerin sayısı da azımsanmayacak kadar fazla. Öyle ki yöre sakinlerin bir kısmı gündelik ziyaretlerle sıcak banyo ihtiyacını da burada giderirken, kimileri de piknik yapma bahanesiyle kaplıcaya gelerek burada gününü gün etmenin keyfini sürüyor.

İkizdere’de sadece Ilıcaköy de değil aynı zamanda Cimil Başköy’de de 40 metre derinlikten çıkan ve sıcaklığı 60 derece olan bir başka termal daha bulunuyor. Ayrıca Ballıköy’de ise sıcak su arayışlarının sürdüğü belirtilirken, hem sıcak ve hem de maden suları yönünden oldukça zengin sayılan İkizdere’de ne yazık ki şimdiye kadar bu maden suyu ve termal sulardan ilçe halkının dışında pek kimsenin haberi de yok. Oysa Şimşirli,Demirkapı, Tozköy,Diktaş, Eskice, Cimil ve ılıcaköy madensuları bu yüzden de belki de asırlardır boşa akıp gidiyor ve değerlendirilemiyor.

Rize Özel idaresi tarafından 2004 yılında 30 yıllığına özel sektöre verilen ve şimdilik 250 yatak kapasiteli tesis inşaatı bir yandan sürerken bir yandan da üzeri açık iki havuzda kapılaca sefası sürenlerin sayısı her geçen gün artıyor. Köylülerin, Ayder’e rakip olur diye bir kısım çevrelerin karşı çıktığı ve bugüne kadar değerlendirilmesinin önlendiği Ilıcaköy kaplıcası, neredeyse tüm ağrılı hastalıklar için şifa kaynağı olarak ta gösteriliyor.

Yapılan tahlil sonuçlarına göre; bu sularda radyasyon yoktur. Romatizma, nevrit, nevralji, kolinvrit, kırık-çıkık, kadın hastalıkları, kan şekeri ve bel fıtığı gibi çok hastalıklara iyi geldiği ifade edilen kaplıcanın günde 5 bin kişiye hizmet verebilecek kapasiteye sahip olduğu ayrıca su rezervinin de saniyede 8- 10 litrelik debisi bulduğu belirtiliyor. Ilıca köyündeki suyun 264 metre derinlikten 70 derece sıcaklıktan kokusuz, ekşimsi, bor, kalsiyum, sodyumlu ve bikarbonatlı olduğu ifade edilirken, bu termal suların İkizdere’nin kaderini değiştirecek çok önemli zenginlik olduğu kaydediliyor.

Kaplıcada yapımı süren tesislerin devreye girmesiyle Rize’nin Ayder Kaplıcalarından sonra ikinci büyük Kaplıca merkezi haline gelecek İkizdere, belki de Ayder’i de gölgede bırakacak nitelik taşıyarak, Bölgenin en önemli Sağlık Turizm merkezi haline gelecek.

M. Kemal AYÇİÇEK – Eylül 2008

www.karadenizolay.com (Özel)-Fındık ayı nedeniyle İstanbul’dan tatile anne ve babasız gelen torunlarımı yolcu ettim otobüs terminalinden, canım bir güzel sütlaç çekti. Hava bunaltıcı sıcak, Trabzon’dan kaçmaya yer arıyorum. Çok yoğun rutubet, normaldeki hava sıcaklığını katlıyor ya, bunalıyor, şıpır şıpır terliyoruz. Hem Sütlacı hak ettiğime de inanıyorum. Çocukları ta köye çıkıp aldım, hem denize gireriz dedim ama olmadı, geciktik. Aslında sütlacı, bir gece öncesinden yine torunlarım Fatih ve Onur Melih’i alıp, onlarla Hamsiköy’ de yiyecektik ama yine onlarla nasip olmadı.

Akşam olmak üzere ama benim için zamanın önemi yok. Zamana uyan değil, zamanı kullanan biriyimdir. Saatın ileri veya geri olması, benim kafama koyduğumu yapmamı engellemez ki, bastım gaza. Arabada yalnız olduğumda bana kimse “yavaş git”, “hızlı sürme”, “acelen nedir” demediği için mi nedir, hız göstergesine de bakmaksızın giderim yollarda, bu demek, trafiği tehlikeye atarım ve kurallara saygısız sürücüyüm demek değildir, o konularda blakis, harfiyen kuralcıyımdır. Aslında çok sevmem kuralı ama nizama uygunluk anlamında kuralcıyımdır dedim.

Çocukluğumda genelde dedemle seyahat ederdim, o seyahatlerden kastım yayla yolculukları ve bir iki kez de İstanbul ve Konya olmuştur. Dedem, kendi dönemine göre de “dünya görmüş” sayılan insanlardandı. Onunla Hamsiköy’e gidişlerimi hatırlıyorum. Düşünün siz, Trabzon’dan kalkan arabalar,(kamyon veya otobüs) yemek molasını Hamsiköy’de verirlerdi. Yani 50 kilometrelik yol aslında ama işte düşünün yemek molası verilecek kadar uzaktı. Uzaklık, o yıllara has bir olaydı artık uzaklık diye bir olay kalmadı. Hasret, gurbet olayları da bitti. Ama o yıllarda Bayburt bile büyük gurbetti. Her zaman gidilip gelinemezdi çünkü.

Hiç durmadan attım kendimi zigana dağına. Ana yoldan gidiyorum. Başar köyünden çıkmıyorum Hamsiköyüne, üstten ziganadan ineceğim. Bir an önce bunaltıcı sıcaktan kaçmak ama birazda dağ havasında kalmak lazımdı öyle de ettim. Şimdi Trabzon- Gümüşhane devlet karayolu üzerinde de bir çok tesis var ve onlarda da “hamsiköy sütlacı” diye yazıyor ama değil, o neye benziyor biliyor musunuz, tıpkı İstanbul’da da “Trabzon ekmeği” diye veya Bolu dağı’nda Kaynaşlı’ da fırınlara “Vakfıkebir ekmeği” yazmasına benzer. Onun için hani bizim Ulusoy’un bir sloganı vardır, çok severim bende onu “her şey zamanında” diye, bu bence medeniyetin de tam anlatımıdır sanki. Şimdi sütlaç, elbette de beride de yapılırsa “hamsiköy sütlacıdır” da ama aslımıdır, kopyasımıdır işte orası önemli. Anlatmak istediğim de orjinaline yakınsanız, onu mekanında yemek, her şey yerinde ve de zamanında yenmelidir.

Hamsiköy’üne yakınsanız, yoldan karşıya görmeye üşenip de durup ana yolda sütlaç yerseniz buna “sütlaç yedim” diyemezsiniz. Hamsiköy’ de üretilen ve orada köyde yenen sütlaçtır asıl sütlacı Hamsiköy’ün. Siz o mekanı, o doğayı görmezseniz, sütün hangi ortamda oluştuğuna yani o otun yetiştiği ortamı görmek gerekir ki, yediğin sütlacın da anlamı olsun kendin de. O ortamdır onun doğuş yeri, hikayesi Sütlacın orda o köyde başlamış ve nice insanların damaklarına yayılan bir lezzet, tad olmuş, dillendirilmiş, dillere düşmüş ve meşhur olmuş. Şimdi her ne kadar bir yığın sütlaç adı varsa hepsine bilmem ne katkı maddeleri ekleniyorsa ve birer damak tadı oluşturulmak isteniyorsa işte o yok hamsiköy sütlacında. Tamamen doğal süt, naturel ortam, organik tabii ortam ve havasıyla suyuyla enfes manzarasıyla Hamsiköy, gidilip, görülmesi ve nostaljinin yaşanması gereken bir yer.

Her yerde sütlaç vardır ama Hamsiköy sütlacının yanında diğer sütlaçlara bakan olur mu onu bilmiyorum. Adına ister “fırın sütlaç”, “çikolata soslu sütlaç”, “sakızlı sütlaç”, “muzlu sütlaç”, “şuruplu sütlaç”, “vişneli sütlaç”, “meyveli sütlaç” , “Bağdat usülu sütlaç”, “fırın sütlaç”, “damla sakızlı fırın sütlaç”, “kavunlu sütlaç” veya “limonlu fırın sütlaç” diyiverin yok hiç birinin hamsiköy sütlacının yerini alabileceğini düşünemiyorum.

Yukardan Zigana tatil köyüne çıkılan bekçiler’den dönüyorum eski Trabzon- Gümüşhane yoluna. Artık asfaltı sökülmüş kimi yer yer Toprak yoldan iniyorum. O sırada bir yağmur döküyor, ham toprak kokusuyla serinliyorum. Araçtan inip biraz ıslanıyorum. Sonra o Taşköprü de oyalanıyorum, ama artık bir kase yiyeceğim Hamsiköy sütlacını henüz sütlacı bile görmeden orada hayalimde ikiye çıkarıyorum. Zigana dağının yamaçlarında müthiş manzarası vardır hamsiköy yolunun da, hem zaten o manzaradır biraz da sütlaca damak tadını veren ya. Hamsiköy de Osman Günel’in Yayla lokantasına giriyorum. Zaten, hamsiköy’de başka da lokanta yok artık. Sadece Osman Günel, baba ocağını terk etmeme adına yılın 9 ayını burada hamsiköy sütlacını yaşatma pahasına kızı Ayşe Günel ile mücadele veriyor.

Osman Günel’in Yayla lokantası tam da Trabzon’un eski belediye başkanı Orhan Karakullukçu’nun dedesi Ahmet Karakullukçu’nun konağının hemen önünde. O konak satılmış tabi 1962 ‘de. Konağın 1929 yılında yapğıldığını söylüyor Osman Günel. Kendi de 1972 yılında bulaşık yıkamayla başladığı lokantacılığa şimdi Kızıyla devam ediyor. Her geçen yıl sütlaç satışlarından anlıyor gelişmeyi, bölgeye gelen ve gidenlerin yoğunluğunun kendi sütlaç kaselerine yansıdığını ifade ediyor. Gelen giden tur otobüslerine zaman zaman yetişmekte güçlük çektiğini anlatıyor. Siz bir aşçıyı yemek yerken görmüş müsünüz bir düşünün bakalım, ben görmemişimdir. Aşçının yemeği pişirirken doyduğu söylenir. Ama Hamsiköy yayla lokantası’nda ben Osman Günel’i Sütlaç yerken görüyorum ve tabiî ki fotoğrafını çekiyorum. İnsan bezmez, bıkmaz mı aynı şeyi yemekten? Ama yok işte demek ki bıkmazmış ki öylesine iştahla yiyor ki sütlacını, kızının ona sorduğu soruya bile bir süre cevap vermiyor. Ayşe, bir yandan bulaşıklara koştururken bir yandan da Hamsiköy’in belki de ilk bayan garsonluğunu yapıyor. Çünkü, geçmişte Hamsiköy’ü bizim ilk tanıdığımız yıllarda her hangi bir işte bayanların çalışması “ayıp” sayılırdı ve bayanlar çalıştırılmazdı. Ama şimdi Ayşe Günel, sütlaç taslarının birini götürüp, boşlarını topluyor.

36 yılını Sütlaç yapmaya ve yaşatmaya vermiş Osman Günel, hamsiköy sütlacının da tarifini başkaları gibi saklamıyor ve hemen açıklıyor. O da “her şeyin yerinde güzel” olduğuna inananlardan ve diyor ki, “sanki ben tarifi versem adam bunu adana da yapsa bu tadı mı alacak, İstanbul da yapsa ne olacak, önemli olan sütlacın burada yenmesidir. Bu hava ile sütlaç bileşimidir tadı damaklarda bırakan” diye ekliyor. Sütlaç tarifini de her gelene anlattığını, bunun özel formülü gibi şeylere inanmadığını belirterek sütlaç pişirmeyi şöyle anlatıyor;

“1 kilo süte 65 gram pirinç,70 gram şeker ve çok az da tuz konur. Bu karışım bir saat 20 dakika da pişer ve pirinç, süt, şeker bir bulama gibi oluyor. 80 kiloluk süt, 60 kiloya ininceye kadar pişiyor. Sonra taslara veya kaselere koyuyoruz, soğuyunca da servis yapıyoruz. Fırınlama veya üzerine bir şeyler ekleme yoktur. Sadece sütlaçtır. Herhangi bir katkı maddesi koymayız”

Bende yukarda hayal ettiğim gibi iki tas sütlacımı yedim. Kaldı ki ben öyle tatlı seven biri değilimdir. Evde eşim bilse iki tabak üst üste sütlaç yedim, alınır kesin “benim yaptığım sütlaçtan neden yemez” diye. Normalde çok sütle de aram iyi değildir ama işte orada Hamsiköy’de namındanmıdır, şöhretinden mi, havasından mı suyundan mı bilmiyorum orada iki tas sütlacı yedim. Doydum mu diye sorsanız hayır derim çünkü o sütlaçtan doyum olmaz, bana öyle geliyor. Gün kararmış, televizyonlar da Trabzonspor maçı başlamıştı. Onu vatandaşların kahvehanelere çekilmesinden anlıyorum. Kimilerinin “yok bu takımda da iş yok ya” diye vahlandığı sesleri kulağıma gelirken, onunla tartışanların da yükselen seslerle, “şampiyonuk olum bu sene, ne diysun, sen ne dersan de, boş konişiysun” diye söylendiğine kulak misafiri oluyorum. Ve oradan yine eski yolu takip ederek iniyorum tatlı bir mutlulukla Hamsiköy’ den, yine çıkarım diyorum, Nasipsiz lokma yenmiyor, onun için nasipse tabi..Hamsiköy yayla lokantası ise sadece Ocak ayında kapanıyor ve Mart’ın yeniden açıyor kapılarını müşterilerine.

Sütlaç’ı şah beğenince meşhur oldu

Sütlacın meşhur olması ise hamsiköy’e yıllar önce İran Şahı Muhammet Rıza Pehlevi’nin gelmesi ve Hamsiköy’de sütlacı yemesinin o dönemler radyolarda haberlerde dile getirilmesi sayesinde olmuş. Osman Günel, “Hamsiköy sütlacının İran şahı Şah Rıza Pehlevi’nin Trabzon’a gelişi sırasında burada Hamsiköy sütlacını yemesinden sonra radyodan buradaki sütlaç yemeği yayınlandı ve bizim sütlacın ünü dünyanın dört bir yanına yayıldı. Devlet karayolunun karşıdan geçmesi, zigana tüneli yüzünden yeni yola dönülmesiyle hamsiköyde bir sessizlik olmuştu. Ama son yıllarda hep daha iyiye gidiş var, işlerimizin yoğunluğundan anlıyoruz gelişmeler oluyor bölgemize gelen giden artıyor diye”

Osman Günel, İran şahı Pehlevi’nin ve ayrıca Hamsiköy’de Atatürk’ün de Sütlaç yemesi sayesinde sütlaçlarının tanındığını ifade ederken,İran Şahı Rıza Pehlevi’nin 1934 yılının 14 Haziran günü Trabzon’un il hududu olan maçka’nın Hamsiköy’de karşılandığı da Taraf yazarı Ayşe Hür’ün yazısından anlıyoruz ve öğreniyoruz;

“İran’la opera diplomasisi, Ayşe Hür / Taraf

Rıza Şah Pehlevi ve heyeti, 10 Haziran 1934′te Gürcübulak sınır kapısından Türkiye’ye girerken, onları 3. Ordu Müfettişi 1. Ferik Ali Sait Paşa, Kolordu Kumandanı Kemal (Doğan) Paşa, Beyazıt Valisi İmadettin Bey, Cumhurbaşkanlığı Yaveri Cevdet Bey, Hariciye Vekâleti 3. Daire Şefi Kemal Köprülü) Bey’den oluşan heyet karşılamıştı. Şah ilk olarak Türk askerini teftiş etti. Hazırlanan otağda bir süre dinlendikten sonra Türk askerini ikinci kez teftiş etti. Daha sonra Iğdır’a doğru otomobille hareket edildi. Kars, Erzurum, Gümüşhane üzerinden 14 haziranda Trabzon’a ulaşıldı. Aynı gün Türkiye Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü (Aras) Bey tarafından Maçka’da karşılanan Şah, iki firkateynin eşlik ettiği Yavuz zırhlısıyla Samsun’a geçti. Buradan trenle Ankara’ya hareket edildi. Şah geçtiği her il ve ilçede büyük bir sevgi gösterisi ve merasimlerle karşılanıyordu.”

Nasıl gidilir

Trabzon’dan her saat başı Gümüşhane ve Bayburt dolmuşları kalkıyor. Onlarla gidilebilir, bekçilerden veya başar köyünde inilir ve oradan da geçen dolmuşlarla gidilebilir. En güzel özel otonuzla Başar köyünden veya Bekçilerden gidebilirsiniz. En mantıklısı da özel araç ama turlar var. Eğer turların gezisindeyseniz zaten Hamsiköy gezisini kapsamına alan turlarda zaten oraya çıkılıyor. Daha sağlıklı bilgiyi sanırım Osman Usta verir. Hem rezervasyon ve hem de ulaşım için Osman ustaya soracaklarınız olursa telefonu: 0 462 5426278 Hamsiköy/ Maçka/ Trabzon

Bölgemiz yaz- kış demeden de gezilmeye ve görülmeye değermiş, bunu yeniden anladım

Gümüşhane!nin öncelikle Gümüşhaneliler tarafından tanınmadığı belirtilerek valilikçe…

M. Kemal AYÇİÇEK – 6 Şubat 2008

Gümüşhane’nin öncelikle Gümüşhaneliler tarafından tanınmadığı belirtilerek valilikçe, “Gümüşhane’yi tanıma ve tanıtma” projesi ile Kültür ve Turizm alanında adeta bir seferberlik ilan edildi. Projenin temel amacı, öncelikle Gümüşhane’yi Gümüşhanelilere tanıtmak olarak açıklanıyor.

Gümüşhane Valiliği Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün üstlenici olduğu ve uygulamaya konulan projenin gerekçe bölümünde;

“Gümüşhane, ekonomik bakımdan olduğu kadar sosyal yönden de içe kapanık bir yapıya sahiptir. İnsanlar genel olarak evleri ile iş yerleri arasında geçen bir hayat sürerler. Değişiklik istedikleri zaman genellikle Trabzon gibi yakın illere veya turizmin yoğun olduğu tanınmış bölgelere giderler. Bunun en temel sebeplerinden birisi Gümüşhane’yi yeteri kadar tanımamalarıdır. Oysa Gümüşhane’nin turizm çekicilikleri vardır ve bu çekicilikler komşu iller de bile tanınmakta ve belli oranda ziyaret edilmektedir. Bunun en bariz kanıtı Gümüşhane’de yaşayıp da halen “Karaca Mağarası’nı” görmeyen insanımız vardır” şeklindeki ifadelere yer veriliyor.

Gümüşhane ilinin yeterince tanınmaması yüzünden, tarihi, tabii ve doğal güzelliklerinin de Gümüşhanelilerce yeterince anlatılamadığı gerçeğini resmi bir proje ile gündeme getiren Valilik, sadece kamusal katkılarla da istenilen tanıtım başarısının elde edilemeyeceğini vurgulayarak, kısa ve uzun vadeli hedefleri belirtiyor. Valilik, gerekçenin son kısmında da ;

“Öte yandan gelişmekte olan Yayla Turizm’inde ilimiz önemli bir potansiyele sahip olmasına rağmen yerel halk tarafından bu potansiyel yeterince kullanılmamaktadır. Gümüşhaneliler, Gümüşhane’yi yeteri kadar tanıyamayınca dışarıdan gelenlere de tanıtamamaktadırlar. Yurt içinde özellikle büyük şehirlerde ve yurt dışında yaşayan çok sayıda gurbetçimiz bulunmaktadır. Bu gurbetçilerimiz ilimize geldiklerinde gezecek yerleri bilememektedirler. Temel sorun Gümüşhane’nin Gümüşhanelilerce yeteri kadar tanınmamasıdır.

Turizm hedeflerinin, yalnızca kamu çalışmalarıyla yakalanmasının mümkün olmayacağı göz önüne alındığında turizm=tanıtım ilkesinden hareketle halk katılımlı bir tanıtım hamlesi başlatmak, toplumda bir sinerji oluşturmak ve bunun sürdürülebilir bir yapıya dönüştürmek ilimizin turizm alanında arzuladığı gelişiminin yolunu açacaktır.

Bu projeyle turizm hedeflerinin yakalanması için İl Merkezinde bulunan tüm işletmelere, İl içindeki, İl dışındaki ve yurt dışındaki Gümüşhane Kültür ve Tanıtım Derneklerine “Gönüllü Turizm Tanıtım Elçisi” olarak yaklaşımda bulunulacaktır.Tanımadan, tanıtmanın mümkün olamayacağı göz önüne alınarak bu kitleye ön görülen tanıtım çalışmalarını yürütmesi için “ İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünce” destek sağlanacaktır. Oluşturulan bu organizasyonun işler hale getirilmesinin akabinde sürdürülebilirliği sağlanarak uzun vadede İlimizin turizm çalışmalarını desteklemesi sağlanacaktır.

Ekonomik faaliyetlerin kısıtlı olduğu ilimizin kalkınması için en temel endüstri olan turizmi, içeride başlatmak için ilimizin il içerisinde tanıtımını esas alan bir proje uygulama ihtiyacı bulunmaktadır.”deniyor.

. Proje Faaliyetleri kapsamında yapılacak çalışma olarak da;

“ 1. İlimiz Merkezindeki tüm işletmelerin (Konaklama, alışveriş, ulaşım vb.) ve İlimizdeki, İl dışındaki ve yurt dışındaki Gümüşhane Kültür ve Tanıtım Derneklerinin kayıt altına alınması. Yapılan ön tespitte İl Merkezindeki işletmelerin sayısı yaklaşık 550, il içindeki, il dışındaki ve yurt dışındaki Gümüşhane Kültür ve Tanıtım Derneklerinin sayısı 100 olmak üzere toplam, 650 civarında olduğu tespit edilmiştir.

2. Turiste karşı olan davranış kuralları ile beşeri ilişkiler konularında ve turizm’le ilgili özlü sözlerin yer aldığı broşürler hazırlamak “Gönüllü Turizm Tanıtım Elçilerine” ulaştırmak.

3. Kayıt altına alınan kişi, kurum, kuruluşlara, “Gümüşhane’yi Tanıma ve Tanıtma Projesi Bilgilendirme ve Gönüllü Turizm Tanıtım Elçisi” davet mektubu gönderilmesi.

Bilgilendirme çalışmalarına ilaveten, kayıtlı olan “Gönüllü Turizm Tanıtım Elçilerine” görsel doküman ile desteklemek önem taşımaktadır. Bu kapsamda ;

• Gümüşhane’nin turizm etkinlikleri (Festivaller- Yayla Şenlikleri) takviminin hazırlanarak (Bu çalışma özellikle İlimizde yapılan festival ve yayla şenliklerinde ziyaretçi sayısının artırılması için önemlidir.) e-mail vb yollarla “Gönüllü Turizm Tanıtım Elçilerine” ulaştırılması, ilgililerin bilgilendirilmesi.

• Gümüşhane’nin mevcut tanıtım materyallerinden ; Turist Gezi Haritası, Karaca Mağarası Broşürü, Yeşile Yolculuk Broşürü, Tarihe Yolculuk Broşürü, Genel Broşür, Tanıtım CD’si ile tanıtım çantalarının geliştirilerek yeniden hazırlanması.

• İlimizin Doğal Turizm’ine hizmet veren mağaralarının “ Gümüşhane Mağaraları Haritası” adı altında harita yapımı.

• Hazırlanan tüm materyallerin kayıtlı olan “Gönüllü Turizm Tanıtım Elçilerine” iletilmesi ve yapabilecekleri tanıtım çalışmaları hakkında düzenli olarak e-mail vb yollarla bilgilendirilmeleri.

• Turizm sektöründe meydana gelebilecek tüketici tercihleri ile ulusal ve uluslar arası turizm hareketleri konusunda e-mail vb.yollarla “Gönüllü Turizm Tanıtım Elçilerinin” bilgilendirilmesi.

• Düzenli aralıklarla Proje sahibi kuruluş ile gönüllü turizm elçileri arasındaki bilgilerin ve paylaşımların güncellenmesi, tanıtımların yinelenmesi.

4- Gümüşhane Kuşburnu-Pestil Kültür ve Turizm Festivalinde Gümüşhane’nin çekiciliklerini tanıtma yarışması düzenlemek, Gümüşhane’nin turizm güzelliklerine dikkat çekmek, basında ve vatandaş nezrinde konuya daha yakın ilgi çekmek amacı ile (Gümüşhane Tanıtım Fotoğrafları veya Gümüşhane Yağlı Boya Tanıtım Resimleri olabilir) yarışma düzenlenecektir. Yarışma İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından organize edilecektir. Yarışmaya katılmak isteyenler Müdürlüğümüze müracaat edecek ve Müdürlüğümüzce belirlenecek Yarışma Şartnamesi dahilinde yarışacaktır. Yarışmaya katılanlara temin edilen çeşitli hediyeler verilecektir. Bu Faaliyet hem festivalimiz için bir yenilik olacak hem de festivalin yerel katılımcılarca renklendirilmesini sağlayacaktır. Aynı zamanda dereceye girecek olan “Gümüşhane Fotoğrafları veya Gümüşhane Yağlı Boya Tablo Resimleri “Müdürlüğümüzün arşivlerine kazandırılmış olacak İl içinde ve İl dışındaki tanıtım organizasyonlarında ve resim sergilerinde sergilenecektir.”

Gümüşhane’de yok yok aslında!

Gümüşhane her mevsimde Turizm potansiyeli olan bölge illerimizin başında yer almasına karşın, yeterince değerlendirilemiyor.

Gümüşhane eski valisi Veysel Dalmaz’ın hediyesi olarak lanse edilen mesela Kar düzeltme aracı ile, Zigana dağı kayak tesislerinde kış mevsiminin en güzel aktiviteleri yapılabiliyor. 800 metrelik uzun kayak pistine karşılık hem yeni öğrenenler için ve hem de amatör kayakçılar için 100 metrelik kayak pistleri, bu sporu yapanlar için bulunmaz nimet ama tanıtım yetersizliği yüzünden tesisler de boş kalıyor. Sadece hafta sonları pistler, şenleniyor.

Gümüşhane eski Valisi Veysel Dalmaz, Gümüşhane’nin kayak ve Turizm Merkezi Zigana’ya hareket kazandırmak için yurt dışından getirttiği Kayak pisti düzeltme aracı (Kar traktörü) ile kayak tesislerine adeta hayat verdi. Kar üzerinde 3 metre genişlikte yol açabiliyor ve pisti düzenliyor. Bu da hem kayakçıların daha düzgün kayması ve de kar üzerinde rahatça gezinebilmeyi temin ediyor.

Diyelim ki İstanbuldasınız vehafta sonu da Zigana’da kayak yapmak istediniz. İstanbul’dan Zigana’ya varış için 125 dakika yolculuk yapacaksınız. Bu süre, zaten İstanbul’dan Bursa’da Uludağ’a gitme süresi gibi bir şey değil mi?

İstanbul’dan Trabzon’a 1 saat 15 dakika uçuyorsunuz, Trabzon havalimanından da 50 dakikada Zigana kayak tesislerinde oluyorsunuz. Üstelik, kayak için hem kayak teçhizatı ve elbiselerine varıncaya kadar her şeyi buradan çok makul ücretlerle de kiralayabiliyorsunuz.

Hem de Trabzon’da trafik sıkıntınız, İstanbul’daki gibi de yok. Avantajınız, İstanbul’dan çıktığınız gün kayak yapabilmeniz. Uludağ’da yoğunluk olabilir belki de kayak malzemeleri için kuyrukta bekleyeceksiniz ama bu Zigana’da sorun bile değil, her şey gönlünüzce ve programladığınız gibi rahat olabiliyor. Üstelik konaklama ve barınma konusunda belki de Türkiye’nin en uygun koşulları da Zigana dağı kayak ve turizm merkezinde mevcut.

Öğütler;

GÜMÜŞHANE’DE ; YAPMADAN DÖNME

1- Karaca Mağarasının 15 milyon yıllık oluşumu ile gizemli bir dünyada yolculuk ederek, doğal klima havasında ciğerlerinizi rahatlatmadan,
2- Zigana dağı kayak evinde konaklayarak kar ve çim kayağı, foto-video safari, ornitoloji, trekking, yamaç paraşütü, atlı doğa yürüyüşü gibi etkinlikleri yapmadan,
3- Haziran, Temmuz, Ağustos aylarında yayla şenliklerinin ve kuşburnu Kültür ve turizm festivalinin heyecanını yaşamadan,
4-Taş köprü,Zigana,Kazıkbeli, ve diğer yaylalarda kekik kokulu doğal güzelliklerin silüetini hissetmeden, Santa Harabelerinde tarihe yolculuk yapmadan,
5-Sarıçiçek Köy odalarındaki sanat ve kültürün harman olduğu gizemli ortamı yaşamadan,
6-Artabel Gölleri Doğal Park Alanlarında bulunan 32 adet krater göllerde, buzul karların mavi ile buluştuğu otantik ortamlarda kamp yapmadan,
7- Şiran ilçemizde bulunan Tomara Şelalesinde su renginin süt beyazına nasıl dönüştüğünü, su sesinden otantik şarkı dinlemenin zevkini tatmadan,
8- Kelkit satala( Sadak) antik kentini gezerek antik havuzda yüzüp güzellik tanrıçası Afrodit’ in havuz öykülerini , Londra British Museum’ daki Bronz Büstün öyküsünü dinlemeden,
9- Zigana Limni Gölünde piknik ortamını yaşayarak doğal ve kültürel güzelliklerin örtüştüğü Tarihi Zigana İpek Yolunda yolculuk yapmadan,
10- İmera manastırında göz yaşı odalarının mitolojik öyküsünü dinleyerek tarihte dinsel yaşantılarda yolculuğun tadına varmadan,
11-Merkeze iki km. mesafede bulunan Antik Kent Süleymaniye Mahallesinde üç dine mensup insanların yaşantısını ve acı tatlı günlerini yüzyıllarca birlikte nasıl geçirdiğinin güzel örneklerini ve öykülerini dinlemeden,
12- Kürtün İlçesi örümcek ormanlarında doğal güzelliklerin mavi ile örtüştüğü gizemli dünyada yolculuk yapmadan…..

GÜMÜŞHANE’DE ; GÖRMEDEN DÖNME
1- Şehir merkezinde Orman İşletme Mezra Park yerinde şehre nazır piknik yaparak , harşit vadisinin iki yakasına inci misali dizilmiş şehir merkezini,
2-Şiran Tomara şelalesinde suyun süt beyazına dönüştüğünü, Merkez Halgent şelalesinde suyun gizemli akışını,
3- İnancın kayaya kazıldığı kaya kiliseyi (Çakırkaya Köyü), Kelkit Satala (Sadak Köyü) Antik Kentini, Süleymaniye (Merk.) Antik Kentini, İmera Manastırı ve Antik kenti ile Büyükçit Köyü Meryemana Kilisesini,
4-Kamberli,Tohumoğlu, Torul ; Taşköprü, Büyükçit Köyü Meryemana ve Halilli Mah.köprüsü gibi tarihi köprülerin üzerinden tarihin akışını,
5-Tekke Çağırgan baba, Pirahmet, Firdevs Hanım, Gelin Ebe türbelerinde manevi mutluluğu,
6-Süleymaniye, Güzel Oluk Büyük Çit, Sadak gibi camilerde Selçuklu ve Osmanlı mimarisinin güzel örneklerini,
7-Daltaban, Mir Ahmet, Osman Ağa, gibi tarihi çeşmelerde Osmanlı Türk dünyasının su kültürünü,
8-Kov , Canca, Torul, Akçakale, Keçi kale gibi kale örneklerini,
9-Çakır Gölü, Torul Zigana Limni Gölünü, Musalla da Artebel Göllerini ve Doğal Park alanını, Abdal Musa Kara Gölleri,
10-Torul Zigana Eski Çin- İran – Trabzon Tarihi İpek yolunun tarihi olgusunun doğal güzelliklerle kucaklaşmasını,
11-Tersondağı, Karanlık dere, örümcek, Zigana ormanlarını ve fauna varlığını,
12-Floradaki çok zengin çeşitliliği ve tespiti yapılamamış bitki çeşitlerini bu çeşitler arasındaki renk cümbüşünü,
13-Merkez Karamustafa Köyü Hatun oluk Mevkiini, Torul Güvenli Köyü Tomara Mevkiini , Örümcek Ormanları içerisindeki anıt ağaçları.
14-Sarıçiçek Köy evlerindeki ve eski Gümüşhane Evlerinde tarih ile kültürün kaynaşarak sunduğu güzel örnekleri,
15-İlin sevecen ve misafirperver insan dokusu içerisinde sunduğu yayla şenliklerini, Festivalleri,
16-Yer altı sarayı Karaca Mağarasını ve Astımlı hastaları tedavi eden havasını,
17-Dinler mozağiinin,(müslümün,hiristiyan,Musevi) koyun,koyuna yaşadığı Eski Gümüşhane)Süleymaniye mahallesindeki tarihin şahitliğini yapan, Camileri,Kiliseleri,hanları,hamamları,mağazaları görmeden,dinlemeden,
18-Torul İlçesi Çit deresi güzergahındaki, Büyükçit, Gümüştuğ, Haviyana, Avliyana, Zermut Köylerindeki Tarihi Çeşmeleri, Kiliseleri, Camileri, Köprüleri, Su değirmenlerini, Kaleleri görmeden.

GÜMÜŞHANE’DE YEMEDEN DÖNME ;

1-Gümüşhane-Trabzon, Gümüşhane-Bayburt, Gümüşhane Erzincan, Gümüşhane Giresun Ana Tur güzergahı üzerindeki yeme içme tesislerinde alabalık, yöresel yemek çeşitleri, mangal ızgaraları, diğer yemek çeşitleri ile damak zevkinizi yaşamadan,
2-Zigana dağı kayak evinde yöresel yemeklerin ve kekik kokulu mangal ızgaraların tadına varmadan,
3-Taş köprü Yaylası, Zigana Yaylası ve diğer yaylalarda kekik kokulu mangal ızgara türlerini, yöresel yemek çeşitlerini ve alabalığı yemeden,
4-Zigana Limni Gölünde piknik ortamını yaşayarak doğal ve kültürel güzelliklerin örtüştüğü Tarihi Zigana İpek Yolunda seyir zevkine varırken mangal ızgaranı yemeden,
5-Yörenin damak tadı Siron’unu, gendime çorbasını, sacda lemis’ini ve kaymak kuymağını yemeden,
6-Güzellik iksiri ve kuvvet kaynağı kuşburnu çayını ve marmelatını tatmadan,
7-Yörede doğal viyagra olarak adlandırılan pestil –kömeden tatmadan,
8-Sofraların güç kaynağı cevizi ve doğal kan deposu dut pekmezini tatmadan,
9-Şiran Süt fabrikasında üretilen Gümüşhane kaşarını yemeden,
10- Mescitli Köyü Aile piknik İşletme tesislerinin doğal ve sıcak aile ortamında Alabalık, Izgara ve Kaymak Kuymağını yemeden.

GÜMÜŞHANE’DE ; ALMADAN DÖNME
1- Alışveriş için şehir merkezinde hediyelik gıda ürünlerinden, yörede doğal viyagra olarak adlandırılan pestil- kömeden almadan,
2-Sofraların güç kaynağı cevizi ve doğal kan deposu dut pekmezini almadan,
3-Güzellik iksiri ve kuvvet kaynağı kuşburnu çayını ve marmelatını almadan
4-Torul ve Kürtün İlçelerimizde havuzlu bahçe ve daha bir çok desenle üretilen el emeği göz nuru hereke tipi ipek ve yün halılardan almadan,
5-Kelkit İlçemizden desenli Zilli Kilimlerden, Şiran İlçemizde ala kilimlerden almadan,
6-Kürtün ve Torul İlçelerimizde üreticiden, tüketiciye sunulan ağaç oymacılık ürünlerinden almadan,
7-Merkez Dölek Köyünde yemeklerin damak tadında pişirildiği gudulardan almadan….
8-Gümüşhane-Trabzon, Gümüşhane-Bayburt, Gümüşhane Erzincan, Gümüşhane Giresun Ana Tur güzergahı üzerindeki yeme içme tesislerinde alabalık, yöresel yemek çeşitleri, mangal ızgaraları, diğer yemek çeşitleri ile damak zevkini yaşamadan.

 

Karadeniz Bölgesi’nde değil sadece yurdumuzun dört bir yanında belediyeler, katı atık depolama sorunuyla karşı karşıyadır.

Karadeniz Bölgesi’nde değil sadece yurdumuzun dört bir yanında belediyeler, katı atık depolama sorunuyla karşı karşıyadır. Köklü çözümler yerine maliyetsiz en güzel çöp dökme alanı olarak ta yıllardır akarsularımız kullanılagelmiş ve hala bu geleneği sürdüren maalesef yörelerimiz çok fazla. İşte bunlardan biri de Ardanuç’ta Çoruh nehri. Dilek ağacını aratmayacak türde rengarenk atıklar, nehir kenarındaki fundalıklarda karşımıza çıkıyor. Çevre duyarlılığının gerekli olduğu günümüz de ne yazık ki, yerel yönetimler beklenen performansı gösteremiyor.

Karadenizolay.com (Özel-Ardanuç-Artvin)-Katı atık depolama alanlarıyla ilgili sıkıntılar hala giderilebilmiş değil, bunu yerel yönetimlerin katı atık depolama alanlarıyla ilgili altyapı tesislerinden yoksun oluşundan anlıyoruz. Öyle ki, tesis yokluğundan işin kolay yönüne kaçan yerel yönetimler, hala gözlerden ırak yerlerden şehir çöplerini akarsulara bırakarak gidermeye çalışırken, çevre duyarlılığının göz ardı edildiği, nehir kenarlarındaki fundalıklarda dilek ağaçlarını aratmayacak görüntülerle anlıyoruz.

Yurdun çeşitli yörelerinde de sık sık karşılaştığımız çevre sorunları, ne yazık ki Karadeniz bölgesi’ndeki akarsular boylarında da karşımıza çıkıyor. Artvin den geçen Çoruh nehri boyunca fundalıklarda karşımıza çıkan çirkin görüntüler, adeta bir dilek ağacını anımsatıyor. Her çeşit çer çöp, fundalıklarda renga renk görüntüler oluştururken, çevre konusunda hala yeterli duyarlılığın gösterilmediğini de ortaya koyuyor. Avrupa Birliği müzakerelerinde en zor geçecek denilen başlıklar arasında çevre ve geri dönüşüm proğramının olacağı ifade ediliyor.

Avrupa’nın en önemli uygulamalardan birisi, insan ve hayvan sağlığının, çevrenin ve doğal kaynakların korunmasına çok büyük katkıları olan “çöplerin geri dönüşüm / kazanım” programlarıdır. Bireylerin çevre bilincinin yükselmesiyle aşılabilecek kirlilikte en önemli görev, kuşkusuz yerel yönetimlere düşüyor.

Bilinçsizce sürekli akarsulara bırakılan şehir çöpleri, maliyetsiz bir yok ediş gibi gözükse de nehir boylarındaki fundalıklarda karşımıza birer katı atık olarak çıkıyor olmaları, hala yeterince çevre bilincinin oluşmadığının sergilenmesi olarak dikkat çekiyor. Karadeniz Bölgesi’nde yerel yönetimlerin katı atık depolama veya geri dönüşüm projelerinden yoksun oluşu, hemen her akarsu boyunda aynı çirkin manzaraların yaşanmasına yol açıyor.

Avrupa Birliğine Katılım Müzakereleri Tarama Süreci’nde 27. madde olarak yer alan ve 3-11 Nisan 2006 tarihleri arasında tartışılacak olan çevre konusunda Türkiye, bu tür görüntüleri aşmadıktan sonra bir hayli sıkıntı çekeceğe benziyor. Avrupa Çevre Fonu’ndan da alınacak katkılarla yerel yönetimler arası işbirliği ile genel anlamda alınacak önlemler sayesindeki ortak bilinçle, sadece bölgesel anlamda değil belki ülke genelindeki bir çok aksayan çevre duyarsızlığının da önüne geçilmiş olacak. Ancak bu çerçevede bireylerin de yaşadıkları yörelerden başlayarak çevre duyarlılığı konusunda gösterecekleri duyarlılık, ülkemizin çevresel sorunları aşmada en büyük faktörlerden biri olacak.

Nehir boylarında çalılıklara takılarak kirlilik boyutunu gösteren atıklar, çeşidi sayılamayacak kadar fazla ve her nevi dönüşümü geç maddeleri de gözler önüne seriyor. Otomobil lastiğinden naylon ve çeşitli plastiklere ve her tür giyim eşyasına varıncaya dek değişen çöplerin bireysel atıklardan ziyade sanayi ve evsel atıklardan kaynaklandığı gözlerden kaçmıyor.